دکتر محمدمهدی طهرانچی، متولد سال ۱۳۴۴، یکی از برجستهترین فیزیکدانان و مدیران علمی جمهوری اسلامی ایران بود. وی در طول عمر پربار خود، با فعالیتهای علمی، مدیریتی و فرهنگیاش تأثیر عمیقی بر روند توسعه علمی کشور گذاشت. حوزه تخصصی او فیزیک حالت جامد، نانوفیزیک و محاسبات کوانتومی بود، و افزون بر آن، نقشی پررنگ در پیشبرد فناوریهای نوین، به ویژه فناوری هستهای، ایفا کرد.
تحصیلات و فعالیتهای علمی بینالمللی
دکتر محمدمهدی طهرانچی دوران تحصیل ابتدایی و متوسطه خود را در مدارس شهر تهران گذراند. علاقهمندی عمیق او به علوم پایه، بهویژه فیزیک، از همان سالهای نوجوانی شکل گرفت و مسیر زندگی علمیاش را مشخص کرد.
سوابق تحصیلی:
کارشناسی: فیزیک، دانشگاه شهید بهشتی – فارغالتحصیل سال ۱۳۶۷
کارشناسی ارشد: فیزیک حالت جامد، دانشگاه شهید بهشتی – فارغالتحصیل سال ۱۳۷۰
دکتری: فیزیک نظری، مؤسسه فیزیک و فناوری مسکو Russia’s MIPT )یکی از معتبرترین مراکز فیزیک در جهان ) فارغالتحصیل سال ۱۳۷۶
فرصت مطالعاتی: مرکز بینالمللی فیزیک نظری عبدالسلام (ICTP)، تریسته، ایتالیا – سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۷۶
در این مرکز معتبر جهانی، دکتر طهرانچی به پژوهش در حوزه فیزیک نظری پرداخت و با برخی از برجستهترین فیزیکدانان دنیا همکاری علمی داشت.
مسئولیتهای علمی و مدیریتی
دکتر طهرانچی سالها در دانشگاه شهید بهشتی به عنوان استاد ممتاز فعالیت داشت و در زمره معدود چهرههایی بود که توانست در حوزه آموزش عالی و پژوهش، پیوندی عمیق میان علم نظری و فناوریهای راهبردی برقرار سازد. وی بنیانگذار و رئیس پژوهشکده لیزر و پلاسما در این دانشگاه بود؛ مرکزی که بهسرعت به یکی از قطبهای پژوهشی کشور در زمینه فناوریهای پیشرفته تبدیل شد.
در ادامه، او به عنوان رئیس دانشگاه شهید بهشتی منصوب شد و در این جایگاه، سیاستهایی برای ارتقای جایگاه علمی دانشگاه و توسعه فعالیتهای تحقیقاتی آن اتخاذ کرد. پس از آن، مسئولیت ریاست دانشگاه آزاد اسلامی، بهعنوان بزرگترین دانشگاه حضوری جهان اسلام، به وی سپرده شد. او در این سمت تلاش کرد تا ساختارهای آموزشی و پژوهشی این دانشگاه را بازسازی کرده و آن را به نهادی اثرگذار در حوزه فناوریهای نوین بدل سازد.
افزون بر مسئولیتهای اجرایی، دکتر طهرانچی عضو پایه ۴۱ شورای عالی انقلاب فرهنگی بود؛ شورایی که راهبردهای کلان علمی و فرهنگی کشور را تدوین میکند. حضور او در این شورا، گواهی بر نگاه راهبردی و جامع او به مسائل علمی و فرهنگی کشور بود.
نگاه به فناوری هستهای
یکی از مهمترین جنبههای حیات علمی و فکری دکتر طهرانچی، نگاه ویژه او به فناوری هستهای بود. وی معتقد بود که توسعه فناوری هستهای نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی حیاتی برای پیشرفت علمی، اقتصادی و سیاسی کشور است. به باور او، هر کشوری که میخواهد استقلال علمی و فناوری داشته باشد، باید در حوزه فناوریهای استراتژیک مانند هستهای، خودکفا باشد.
دکتر طهرانچی فعالیتهای گستردهای در زمینه فیزیک نظری انجام داد که بسیاری از آنها به توسعه دانش بومی در حوزه انرژی هستهای منجر شد. او با تأکید بر ضرورت تربیت نیروی انسانی متخصص، راهاندازی مراکز تحقیقاتی مرتبط و مشارکت در پروژههای راهبردی، تلاش کرد مسیر علم را به سوی اقتدار ملی هدایت کند. از نگاه او، دستیابی به فناوری هستهای صلحآمیز، نمادی از استقلال علمی ایران در برابر سلطهجوییهای بینالمللی بود.
۱. پیوند میان فیزیک نظری و فناوری هستهای
فیزیک حالت جامد که حوزه تخصصی دکتر طهرانچی بود، پایه و بنیان بسیاری از فناوریهای نوین از جمله مواد مورد استفاده در راکتورها، آشکارسازها و سیستمهای اندازهگیری هستهای است. او با پژوهشهای خود در زمینه ساختار الکترونی مواد، خواص مغناطیسی، و رفتار کوانتومی سیستمهای پیچیده، بستری علمی برای طراحی تجهیزات پیشرفته در حوزه هستهای فراهم کرد.
۲. تربیت نیروی انسانی متخصص
یکی از مهمترین نقشهای دکتر طهرانچی، تربیت دانشجویان و پژوهشگرانی بود که بعدها به بدنه علمی و صنعتی کشور در حوزه هستهای پیوستند. او اعتقاد داشت که تنها راه مقابله با سلطه علمی بیگانگان، تربیت نیروهای نخبه بومی است که بتوانند نیازهای کشور را از درون تأمین کنند.
۳. نگاه راهبردی به فناوری هستهای
در سخنرانیها و مقالات خود، دکتر طهرانچی فناوری هستهای را نه صرفاً یک دستاورد علمی، بلکه یک شاخص اقتدار ملی میدانست. او بارها تأکید کرد که ایران باید به جای مصرفکننده فناوری، به تولیدکننده دانش و فناوری پیشرفته تبدیل شود. نگاه او به انرژی هستهای، فراتر از بحث برق و راکتور بود؛ او به جنبههای پزشکی هستهای، کشاورزی هستهای، نانوایمنی، و کاربردهای صنعتی آن نیز توجه ویژه داشت.
فعالیت در برنامه هستهای ایران و تحریم توسط آمریکا
در ۱۸ مارس ۲۰۲۰ (۲۸ اسفند ۱۳۹۸)، وزارت امور خارجه ایالات متحده آمریکا، دکتر محمدمهدی طهرانچی را به همراه چهار شخصیت علمی دیگر ایرانی در فهرست تحریمهای علمی خود قرار داد. در بیانیه رسمی این وزارتخانه، از طهرانچی به عنوان یکی از متخصصان اتمی جمهوری اسلامی ایران یاد شده که در طرح هستهای آماد (AMAD Project) مشارکت داشته است.
این تحریم، نمادی از تأثیرگذاری علمی دکتر طهرانچی در حوزه فناوری هستهای بود. گرچه غرب با رویکردی سیاسی این دستاوردها را تهدید تلقی میکرد، اما در واقع این اقدام تأییدی بر نقش برجسته او در پیشبرد دانش هستهای بومی ایران بود.
جوایز و افتخارات
دکتر طهرانچی در طول عمر علمی و مدیریتی خود موفق به کسب افتخارات متعددی شد که نشان از جایگاه برجسته او در جامعه علمی کشور دارد:
استاد نمونه کشوری
انتخاب به عنوان استاد نمونه کشوری بهعنوان یکی از بالاترین افتخارات آموزشی در ایران.
پژوهشگر برتر دانشگاه شهید بهشتی (چندین دوره)
انتخاب مکرر به عنوان پژوهشگر برتر، به دلیل فعالیتهای پژوهشی گسترده و اثرگذار در حوزه فیزیک و فناوریهای نوین.
دریافت جایزه علامه طباطبایی برای کتاب برتر دانشگاهی
این جایزه به پاس نگارش یا تألیف یکی از برترین آثار دانشگاهی در سطح ملی به ایشان اهدا شد.
دریافت نشان درجه یک علمی از رئیسجمهور
این نشان به عنوان یکی از بالاترین افتخارات علمی ملی، به پاس خدمات برجسته دکتر طهرانچی در حوزه آموزش عالی و پژوهش به او اعطا شد.
آثار علمی و تألیفات
دکتر محمدمهدی طهرانچی در کنار مسئولیتهای علمی و مدیریتی، فعالیت گستردهای در حوزه تألیف و ترجمه کتب تخصصی فیزیک داشت. آثار او در زمینههای نانوفیزیک، فیزیک محاسباتی و ابررسانایی، منابعی ارزشمند برای دانشجویان و پژوهشگران ایرانی محسوب میشوند. برخی از مهمترین کتابهای تألیفی و ترجمهشده وی عبارتاند از:
مقدمهای بر نانوفیزیک،فیزیک محاسباتی،ابررسانایی دمای بالا: مبانی و کاربردها،روشهای شبیهسازی در فیزیک (ترجمه)
شهادت
در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴، دکتر محمدمهدی طهرانچی در حمله رژیم صهیونیستی به تهران به شهادت رسید. شهادت او نه تنها ضایعهای بزرگ برای جامعه علمی کشور بود، بلکه نمادی از دشمنی آشکار با پیشرفت علمی ملت ایران تلقی شد. طهرانچی با خون خود مهر تأییدی بر راه پرفراز و نشیب دانشمندان ایرانی در مسیر استقلال علمی زد.
دکتر محمدمهدی طهرانچی نمونهای بارز از دانشمندانی بود که علم را در خدمت آرمانهای ملی قرار داد. نگاه راهبردی او به فناوری، مسئولیتپذیری در سطح کلان علمی، و تلاشهای مستمر برای خودکفایی علمی، از وی شخصیتی بیبدیل در تاریخ علم ایران ساخت. یاد و راهش، الهامبخش نسلهای آینده خواهد ماند.
آخرین حضور دکتر محمدمهدی طهرانچی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجفآباد
آخرین حضور رسمی دکتر محمدمهدی طهرانچی، رئیس فقید دانشگاه آزاد اسلامی، در واحد جامع مستقل نجفآباد، به بازدید از نمایشگاه رویداد صدرا۴ اختصاص داشت. این بازدید در۲۳ اردیبهشتماه ۱۴۰۳ انجام شد و نشاندهنده نگاه راهبردی و عمیق ایشان به پیوند میان دانشگاه، صنعت و اشتغال دانشبنیان بود.
در جریان این بازدید، دکتر طهرانچی با فناوران، نوآوران و دانشجویان حاضر در نمایشگاه گفتوگو کرد و از نزدیک در جریان دستاوردهای آنان قرار گرفت. وی با تأکید بر اینکه «دانشگاه باید بسترساز اشتغال دانشجویان باشد»، به سیاستها و برنامههای دانشگاه آزاد اسلامی برای شکستن انزوای تاریخی دانشگاهها از صنعت اشاره کرد. او طرح “پویش” و رویدادهایی نظیر “صدرا” را گامی مؤثر در جهت نزدیکی علم و عمل دانست.
دکتر طهرانچی با بیان اینکه نمایشگاههای فناوری مانند صدرا، نقش کلاس درس را برای دانشجویان ایفا میکنند، گفت:
صدرا شکوفه درختی است که سالها برای به بار نشستن آن تلاش شده و اکنون به نقطهای رسیده که در سومین سال برگزاری، به بسیاری از اهداف خود نزدیک شده است.
وی همچنین بر ضرورت وجود مراکز پژوهشی و کارخانههای آموزشی در دانشگاهها تأکید کرد و تصریح نمود که در مدل نوین آموزش عالی، نمیتوان دانشجو را بدون حضور در محیطهای عملی و تولیدی تربیت کرد.
در بخش دیگری از سخنان خود، دکتر طهرانچی از هدفگذاری برای پیوستن ۲۴ هزار دانشجوی جدید به طرح پویش در سال جاری خبر داد و دانشجویان شاغل در صنعت را نیز به ارائه راهکارهایی برای تقویت ارتباط دانشگاه با بخش تولید دعوت کرد.
این حضور، آخرین حضور رسمی ثبتشده دکتر طهرانچی در دانشگاه آزاد واحد نجفآباد پیش از شهادتش در خرداد ۱۴۰۴ بود. اکنون، سخنان و رویکردهای او به عنوان بخشی ماندگار از مسیر تحول دانشگاه و توسعه علمی کشور در حافظه نهاد آموزش عالی باقی خواهد ماند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟