از ویرانی تا بازسازی

از ویرانی تا بازسازی

چکیده

درگیری نظامی اخیر با ائتلاف متجاوز آمریکایی-صهیونیستی، خسارات گسترده و بی‌سابقه‌ای به زیرساخت‌های علمی و پژوهشی ایران وارد ساخته است. این مقاله با رویکردی تحلیلی-توصیفی و با اتکا به گزارش‌های معتبر داخلی و بین‌المللی، ابعاد مختلف آسیب‌های وارده به مراکز پژوهشی کشور را بررسی می‌کند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که این حملات، ضمن ایجاد خسارات مادی سنگین، تلفات جبران‌ناپذیری بر سرمایه انسانی و میراث علمی-فرهنگی کشور وارد کرده است. با این حال، هم‌زمان با ثبت این خسارات، ظرفیت‌های بازسازی و جهش علمی درون‌زا نیز پدیدار شده است. این مقاله نتیجه می‌گیرد که اگرچه مسیر جبران کامل آسیب‌های وارده طولانی و پرهزینه خواهد بود، اما تجربه جنگ اخیر اراده ملی برای خودکفایی علمی و فناورانه را بیش از پیش مستحکم ساخته است.

۱. مقدمه

جنگ اخیر علیه جمهوری اسلامی ایران، که از ۲۸ فوریه آغاز و در ۸ آوریل تحت نظارت آتش‌بسی با میانجی‌گری پاکستان متوقف شد، نقطه عطفی در تاریخ منازعات نظامی معاصر محسوب می‌شود. وجه تمایز این جنگ با سایر درگیری‌های مشابه، نه در وسعت حملات سنتی، بلکه در الگوی کاملاً نوینی از هدف‌گیری است: **مراکز علمی، پژوهشی، بهداشتی و فرهنگی به عنوان اهدافی راهبردی در اولویت حملات قرار گرفته‌اند.**

این مقاله در پی پاسخ به این پرسش اساسی است که حملات به مراکز پژوهشی ایران چه ابعاد و آثاری بر جای گذاشته و کدام یک از این آسیب‌ها قابل جبران و کدام یک ماهیت جبران‌ناپذیر دارند؟ رویکرد مقاله، ضمن تحلیل مستند از خسارات وارده، بر توانمندی‌های داخلی برای بازسازی و خنثی‌سازی اهداف دشمن تأکید دارد.

۲. پیشینه و چارچوب مفهومی

۲-۱. تغییر پارادایم در راهبرد نظامی دشمن

تحلیل‌گران نظامی بر این نکته اتفاق نظر دارند که الگوی هدف‌گیری در جنگ اخیر نسبت به جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ (تیر ۱۴۰۴) دستخوش تغییر راهبردی شده است.‌ در حالی که در دور پیشین، فرماندهان نظامی در رأس اهداف قرار داشتند، در این جنگ شاهد هدف‌گیری هدفمند و سیستماتیک مراکز علمی و پژوهشی هستیم. این تغییر استراتژی، به بیان یکی از دانشمندان برتر و پراستناد جهان، «اعتراف دشمن به قدرت قدرت‌آفرینی علم در ایران» است.‌

۲-۲. مبانی حقوق بین‌الملل و جنایت علیه علم

بر اساس قواعد پذیرفته‌شده در مجامع بین‌المللی، دانشگاه‌ها، مراکز بهداشتی و سایر نهادهای غیرنظامی باید از هرگونه حمله مصون باشند.‌ با این حال، حملات اخیر آشکارا ناقض این اصول بنیادین بوده است. وزیر علوم، تحقیقات و فناوری ایران در بازدید از مراکز آسیب‌دیده، هدف‌گیری دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی را «بازگشت به عصر حجر» توصیف کرد.‌

۳. ابعاد و مصادیق آسیب‌های وارده به مراکز پژوهشی

۳-۱. خسارات مادی مستقیم

بر اساس گزارش معاونت اداری، مالی و پشتیبانی وزارت علوم، در پی حملات اخیر، ۱۵۴ نقطه در ۲۱ دانشگاه، مؤسسه و مرکز آموزش عالی و پژوهشی وابسته به این وزارتخانه دچار تخریب شده است. برآورد اولیه خسارات وارده تاکنون به بیش از ۴ هزار میلیارد تومان رسیده است.‌ معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور نیز میزان خسارات به مراکز علمی و پژوهشی کشور را نزدیک به ۲۰۰ میلیون دلار اعلام کرده است.‌

صلیب سرخ ایران اعلام کرده است که از زمان آغاز جنگ،حدود ۳۰ دانشگاه در سراسر کشور مورد اصابت مستقیم قرار گرفته‌اند.‌ این حملات تنها به ساختمان‌های اداری محدود نبوده، بلکه کل دانشکده‌ها با خاک یکسان شده‌اند. دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو در ایران، حسن فرتوسی، با اشاره به اینکه حملات حدود ۱۶۰ نقطه در محوطه دانشگاه‌های سراسر کشور را تحت تأثیر قرار داده است، تأکید کرد که تخریب به مراکز اداری محدود نشده و کل دانشکده‌ها با خاک یکسان شده است.‌

مراکز پژوهشی کلیدی آسیب‌دیده عبارتند از:

الف) انستیتو پاستور ایران: این مرکز صد ساله در ۱ و ۲ آوریل ۲۰۲۶ بمباران شد و ساختمان اصلی آن به همراه ۱۳ آزمایشگاه تخصصی به طور کامل تخریب گردید.‌ مجله معتبر پزشکی لنست، تخریب انستیتو پاستور ایران را نه یک مسئله ملی، بلکه تهدیدی مستقیم برای امنیت بهداشتی منطقه ارزیابی کرده است. این مرکز طی یک قرن اخیر نقشی کلیدی در کنترل بسیاری از بیماری‌های عفونی در کشور و جهان ایفا کرده و یکی از پیشگامان و قطب‌های اصلی تولید واکسن در منطقه بوده است.‌

ب) پژوهشکده لیزر و پلاسمای دانشگاه شهید بهشتی تهران: این مرکز پژوهشی در منطقه ولنجک تهران هدف حمله مستقیم قرار گرفت و بخش قابل توجهی از آن تخریب شد.‌ معاون بین‌الملل هلال احمر تأکید کرد که ساختمان مورد اصابت، متعلق به پژوهشکده لیزر و پلاسما بوده و ماهیت کاملاً غیرنظامی دارد.‌

ج) مرکز تحقیقات علوم اعصاب شفا (تهران): این مرکز در ۱ مارس ۲۰۲۶، تنها چند روز پس از آغاز جنگ، آسیب دید. بر اساس گزارش علی گرجی، عصب‌شناس دانشگاه مونستر آلمان، بیمارستان‌های مجاور نیز مورد حمله قرار گرفته‌اند. با این حال، بانک بافت مغزی این مرکز از آسیب مصون مانده است.‌

د) مرکز تحقیقات شهید میثمی (کرج): تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهد که این مرکز تحقیقاتی واقع در غرب تهران، در مارس ۲۰۲۶ دو بار مورد حمله قرار گرفته است. در حملات دوم، یک ساختمان که اخیراً به جای ساختمانی که در ژوئن ۲۰۲۵ تخریب شده بود ساخته شده بود، نیز منهدم گردید.‌

ه) دانشگاه صنعتی اصفهان: این دانشگاه در اواخر مارس ۲۰۲۶ دو بار مورد حمله قرار گرفت. آبیده جعفری، فیزیکدان ذرات این دانشگاه که در سرن نیز فعالیت می‌کند، گزارش داده است که قطعی اینترنت سراسری مانع از دسترسی تیم تحقیقاتی وی به داده‌های سرن شده است.‌

و) تاسیسات هسته‌ای نطنز، فردو و اصفهان: اسرائیل و آمریکا در ژوئن ۲۰۲۵ (تیر ۱۴۰۴) با عملیات «چکش نیمه‌شب» (Operation Midnight Hammer)، سه سایت هسته‌ای ایران را بمباران کردند. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران تأیید کرده است که «تأسیسات هسته‌ای ایران به شدت آسیب دیده‌اند».‌ در سایت نطنز، ۲۳ دستگاه خنک‌کننده صنعتی از ۲۴ دستگاه جابه‌جا یا پراکنده شده‌اند و شواهد نشان از تعطیلی طولانی‌مدت خطوط غنی‌سازی دارد. در سایت فردو، بمب‌های نفوذگر GBU-57 (بمب‌های ۱۳٫۶ تنی) شش دهانه بر روی شفت‌های تهویه ایجاد کرده و تالارهای زیرزمینی غنی‌سازی آسیب جدی دیده‌اند. برآورد می‌شود هزاران سانتریفیوژ تخریب شده است.‌

۴. آسیب‌های جبران‌ناپذیر

۴-۱. هدررفت سرمایه‌های انسانی

شهادت دانشمندان هسته‌ای و فرماندهان ارشد نظامی در این جنگ، آسیب‌پذیرترین و جبران‌ناپذیرترین بعد از خسارات وارده است. در جریان عملیات «شیر برخاسته» (Operation Rising Lion)، اسرائیل اعلام کرد که بیش از ۲۰ مقام ارشد نظامی و دانشمند هسته‌ای را به شهادت رسانده است. از جمله این افراد می‌توان به سرلشکر محمد باقری (رئیس ستاد کل نیروهای مسلح)، سرلشکر حسین سلامی (فرمانده سپاه پاسداران)، سرلشکر امیرعلی حاجی‌زاده (فرمانده نیروی هوافضای سپاه) و سردار غلامعلی رشید (فرمانده قرارگاه خاتم‌الانبیاء) اشاره کرد.‌

یکی از اهداف مشخص، دکتر محمد مهدی طهرانی، فیزیکدان نظری و دانشمند هسته‌ای برجسته، بود که به عنوان مدیر آزمایشگاه مغناطو-فوتونیک دانشگاه شهید بهشتی فعالیت می‌کرد. طهرانی‌زاده در نخستین حملات جنگ ۱۲ روزه ژوئن ۲۰۲۵ هدف ترور قرار گرفت.‌

۴-۲. تخریب سرمایه‌های فرهنگی و تاریخی

حملات به مراکز علمی در حالی صورت گرفته که میراث تاریخی و فرهنگی ایران نیز از گزند حملات در امان نمانده است. بر اساس گزارش کمیسیون ملی یونسکو، بیش از ۱۳۲ محوطه باستانی و تاریخی هدف قرار گرفته‌اند و برخی از بمباران‌ها در فاصله **کمتر از ۱۰۰ متری** آثار تاریخی باارزش انجام شده است. از جمله آثار آسیب‌دیده می‌توان به کاخ گلستان تهران، بناهای تاریخی شهر اصفهان و قلعه فلک‌الافلاک لرستان اشاره کرد.‌

۴-۳. خلأ علمی چندین ساله

اختلال در روند تولید دانش و تربیت نیروی انسانی، به تأکید معاون علمی رئیس‌جمهور، خود به تنهایی خسارتی عظیم محسوب می‌شود. محققان به دلیل حملات مداوم احساس ناامنی کرده و از حضور در دانشگاه عاجز هستند. قطعی اینترنت سراسری نیز همکاری با همکاران بین‌المللی را مختل ساخته و روند داوری مقالات علمی را متوقف کرده است. پژوهشگران بر این باورند که بازگشت به وضعیت عادی و جبران این عقب‌ماندگی علمی نیازمند سال‌ها تلاش مستمر خواهد بود.‌

۵. آسیب‌های قابل جبران

در کنار خسارات جبران‌ناپذیر فوق، بسیاری از ابعاد آسیب‌های وارده با تکیه بر توان داخلی و برنامه‌ریزی هوشمندانه قابل جبران هستند.

۵-۱. بازسازی زیرساخت‌های فیزیکی

علیرغم حجم گسترده تخریب‌ها، تجربه بازسازی در ایران نشان داده است که با مدیریت صحیح و بهره‌گیری از ظرفیت شرکت‌های دانش‌بنیان، بازسازی فیزیکی مراکز پژوهشی طی بازه زمانی مشخص امکان‌پذیر است. تجربه بازسازی مسکن در تهران پس از جنگ ۱۲ روزه گواه این مدعاست: از ۸٫۵۲۰ واحد مسکونی آسیب‌دیده در پایتخت، بازسازی و مقاوم‌سازی۸٫۰۰۰ واحد با موفقیت به پایان رسیده است.‌

۵-۲. جهش در تولید داخلی تجهیزات علمی

یکی از پیامدهای مثبت جنگ، فرصتی است که برای جهش در تولید داخلی تجهیزات علمی و پژوهشی ایجاد شده است.‌ تحریم‌ها و محدودیت‌های دسترسی به فناوری‌های خارجی، شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی را به سمت تولید بومی تجهیزات آزمایشگاهی و مواد مصرفی پیش‌رفته سوق داده است.

۵-۳. خوداتکایی در صنعت واکسن

تخریب انستیتو پاستور ایران، ضمن اینکه ضربه‌ای سنگین به زیرساخت بهداشتی کشور وارد ساخت، موجب شد تا بازسازی این مرکز با رویکرد خوداتکایی کامل در دستور کار قرار گیرد. برنامه‌های مدونی برای احیای ظرفیت‌های تولید واکسن در داخل کشور تدوین شده و با سرعت در حال پیگیری است. به گفته معاون علمی رئیس‌جمهور، این بحران می‌تواند به فرصتی طلایی برای جهش در تولید داخلی تجهیزات علمی و پژوهشی تبدیل شود و آزمایشگاه‌ها و مراکز علمی با استانداردهای بالاتر از پیش ساخته شوند.‌

۶. تبعات کلان اقتصادی و اجتماعی

جنگ اخیر، صرفاً به مراکز پژوهشی محدود نمانده و آثار گسترده‌تری بر اقتصاد و زندگی روزمره مردم داشته است. بازسازی کل زیرساخت‌های غیرنظامی ایران نیازمند حدود ۳۰۰ میلیارد دلار هزینه است.‌

بیکاری گسترده یکی از پیامدهای اصلی این جنگ است. معاون وزیر کار ایران اعلام کرده است که درگیری‌ها منجر به از دست رفتن بیش از یک میلیون شغل شده و دو میلیون نفر به طور مستقیم یا غیرمستقیم بیکار شده‌اند. آمارها نشان می‌دهد که مشاغل موجود در فصل بهار ۸۰ درصد کاهش یافته و در مقابل، تعداد متقاضیان کار در یک روز به رکورد ۳۱۸ هزار رزومه رسیده است.‌

۷. واکنش‌های بین‌المللی و لزوم اقدام جمعی

بیش از۱٫۴۰۰ دانشمند بین‌المللی با امضای بیانیه‌ای، بمباران زیرساخت‌های علمی، بهداشتی و پژوهشی غیرنظامی ایران را محکوم کرده‌اند.‌ اگرچه کاخ سفید و نمایندگان نظامی اسرائیل مدعی شده‌اند که زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف قرار نمی‌دهند، اما هیچ توضیحی در مورد دلیل بمباران نهادهای نامبرده ارائه نداده‌اند.‌

سازمان بهداشت جهانی (WHO) تأیید کرده است که مرکز پاستور «آسیب جدی دیده و قادر به ادامه ارائه خدمات بهداشتی نیست».‌

یک استاد دانشگاه و از جمله دو درصد دانشمندان برتر جهان، با اشاره به این حملات، خواستار ورود جدی جوامع دانشگاهی بین‌المللی به این موضوع شده است: «همه دانشمندان، پژوهشگران و اعضای هیئت علمی در سراسر جهان که شاهد این رویدادها هستند، باید نسبت به این مسئله حساسیت نشان داده و برای جلوگیری از تکرار چنین اقداماتی اقدام کنند.»‌

۸. نتیجه‌گیری و چشم‌انداز

حمله به مراکز پژوهشی ایران در جنگ اخیر، بدون تردید یکی از سازمان‌یافته‌ترین و هدفمندترین حملات به زیرساخت‌های علمی غیرنظامی در تاریخ معاصر است. خسارات وارده را می‌توان در دو دسته کلی طبقه‌بندی کرد:

الف) آسیب‌های جبران‌ناپذیر: عبارتند از شهادت دانشمندان برجسته و سرمایه‌های انسانی نخبه، تخریب میراث علمی و اسناد ارزشمند، و خلأ علمی ناشی از توقف چندین ساله فعالیت‌های تحقیقاتی و تربیت نیروی انسانی.

ب) آسیب‌های قابل جبران: شامل تخریب فیزیکی ساختمان‌ها و تأسیسات، نابودی تجهیزات آزمایشگاهی، و اختلال موقت در زنجیره تأمین ملزومات علمی است.

آنچه مسیر آینده را رقم خواهد زد، دو عامل کلیدی است: نخست، ظرفیت درونی و اراده ملی ایران برای بازسازی سریع و خوداتکا؛ و دوم، اجماع علمی بین‌المللی برای توقف بی‌حرمتی به نهادهای علم و دانش. همانگونه که یک عصب‌شناس برجسته خاطرنشان کرده است: «می‌توان ساختمان را بازسازی کرد. اما اگر حمله به دانشگاه‌ها به یک امر عادی تبدیل شود، آنگاه در هر جنگ احمقانه آینده‌ای می‌توانند تکرار شوند و این ایده، بسیار مخرب‌تر از حمله به یک ساختمان است.»‌

تجربه جنگ اخیر، ضمن ثبت خسارات تلخ، یک واقعیت غیرقابل انکار را نیز به اثبات رساند: قدرت علمی و پژوهشی ایران به سطحی رسیده است که نابودی آن به عنوان یک هدف راهبردی در دستور کار دشمنان قرار گرفته است. این آگاهی، خود بزرگ‌ترین سرمایه‌ای است که جامعه علمی کشور برای مسیر پیش رو در اختیار دارد. با تکیه بر اراده جمعی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی و همراهی جامعه جهانی نواندیش، آینده علم در ایران علیرغم همه موانع، روشن و امیدبخش باقی خواهد ماند.

منابع

1. Albright, David et al. “Imagery Shows New Damage to Shahid Meysami Research Center.” Institute for Science and International Security (ISIS), May 15, 2026.
2. “’Flagrant war crime’: Iran demands punishment for perpetrators of US-Israeli strike on Pasteur Institute.” PressTV, May 22, 2026.
3. “’Heartbreaking’: Iranian scientists on losing labs, libraries…” International Affairs (based on interview with *Nature*), May 11, 2026.
4. “Criminal US-Israeli attack targets Shahid Beheshti University in continued assault on science.” PressTV, April 3, 2026.
5. “Universities hit as US, Israel ramp up attacks on Iran’s infrastructure.” Al Jazeera, April 4, 2026.
6. “Iran: 30 Universities and World Heritage Sites Targeted in US-Israeli Attacks.” Al Quds News, April 5, 2026.
7. “Natanz Uranium Enrichment Site Shows Signs of Prolonged Shutdown After June 2025 Attacks.” IsraelDefense, September 2025.
8. “First Admission? Iran Says Its Nuclear Sites ‘Badly Damaged’ By US Strikes.” Times Now, June 25, 2025.
9. “بایبوردی: حمله به مراکز علمی اعتراف به قدرت علم در ایران است.” خبرگزاری مهر, April 5, 2026.
10. “تخریب مراکز علمی، حمله به آینده ایران است/ بازسازی آزمایشگاه‌ها.” خبرگزاری ایسنا, April 29, 2026.
11. “۲۰۰ میلیون دلار خسارت به مراکز علمی کشور/عزم معاونت علمی برای بازسازی.” خبرگزاری ایرنا, April 22, 2026.
12. “خسارت بیش از ۴ هزار میلیارد تومانی به مراکز علمی وابسته به وزارت علوم.” خبرگزاری آنا, March 30, 2026.
13. “Devastating civilian toll in Iran’s capital; 3,600 homes damaged in Israeli aggression.” Tehran Times, July 8, 2025.
14. “Iran: Reconstruction of 8,000 housing units damaged in Tehran by Zionist aggression.” Saba News Agency, October 6, 2025.
15. “War And Internet Blackout Push Iran’s Economy Even Further Toward The Brink.” Radio Free Europe/Radio Liberty, May 4, 2026.
16. “Spotlight on Iran and the Shiite Axis.” Intelligence and Terrorism Information Center, June 18, 2025.
17. Understanding War – Institute for the Study of War. “Iran Update.” June 29, 2025.